Turystyka w Polsce

Brama Wyżynna

02 October 2011r.

Nazywana też Wysoką, była przez wieki głównym i najparadniej-szym wejściem do Gdańska, a rozpoczynała niepowtarzalny w jego urodzie architektonicznej szlak miejski, słynną Drogę Królewską. Najpierw, w latach 1574-76 stanął surowy, pozbawiony ozdób budynek z cegły, zaprojektowany przez budowniczego miejskiego Hansa Kramera jako jeden z elementów w ciągu XVI-wiecznych fortyfikacji, ubezpieczających Gdańsk od zachodu. Mieścił się w pasie masywnego wału ziemnego, który sięgał na wysokość gzymsu nad otworem bramnym. Kunsztowną oprawę budynku wykonał flamandzki rzeźbiarz Willem van den Blocke z Mechelen w 1588 r., nawiązując do dzieł tego rodzaju, istniejących w Weronie i Antwerpii. Dolna część bramy gdańskiej uzyskała dekoracyjną wykładzinę z płyt kamiennych, zdobną ornamentem roślinnym stosowanym w epoce renesansu i baroku. Płaszczyznę frontu zachodniego porządkują cztery zdwojone pilastry toskańskie. Powyżej umieścił artysta monumentalną kompozycję plastyczną-wielki fryz herbowy. Pośrodku, nad głównym przejściem widać tarczę z godłem Polski, podtrzymywaną przez parę aniołów. Na piersiach orła widnieje herb króla Stanisława Augusta Poniatowskiego "Ciołek". Na prawo dwa Iwy dzierżą herb Gdańska - dwa krzyże uwieńczone koroną, a po lewej herbu Prus Królewskich -orła z koroną na szyi i z mieczem - strzegą dwa jednorożce. W przeszłości wszystkie herbowe elementy posiadały polichromię. Poniżej fryzu umieszczono trzy charakterystyczne, typowe dla epoki napisy łacińskie, z których jeden brzmi: Civitatibus haec optanda bona maxima: pax, libertas, concordia = Dobra najbardziej pożądane dla państwa to pokój, wolność, zgoda. Powyżej fryzu, na skraju płaskiego ducha usadowiono na cokołach cztery Iwy, niby groźnych strażników bramy. Elewacja wschodnia budowli powstała w 1884 r. We fryzie jej umieszczono herb Hohenzollernów. Przed Bramą Wyżynną znajdował się nad szeroką fosą most zwodzony, którego pomost podnoszono zawsze na noc za pomocą lin i bloków metalowych. Przed budynkiem bramnym witało miasto niezwykle uroczyście królów polskich oracjami, dźwiękami kapeli i radosnymi okrzykami. Jako pierwszy z królów wjeżdżał Brama Wyżynna w Gdańsku, głębiej kolejno: Katownia. Wieża Więzienna i Dwór Św. Jerzego przez Bramę Wyżynną w 1623 r. Zygmunt III Waza. Towarzyszyło mu wówczas, prócz ogromnego taboru, 46 poszóstnych karoc, pojazd syna,królewicza Władysława, oddziały jazdy, orszak rycerzy polskich i 14 powozów dam dworskich. Za wspaniałą kolasą królewską i karocą królewicza szła po zakończeniu ceremonii powitalnej Rada Miejska we wspaniałych, zdobnych złotymi łańcuchami strojach. Udekorowaną bogato Drogą Królewską sunął ogromny pochód na Długi Targ, przy którym znajdowały się apartamenty gościnne władcy polskiego. Dziś w Bramie Wyżynnej mieści się Ośrodek Ruchu Turystycznego PTTK (BORT). Od tego miejsca zazwyczaj rozpoczynają wycieczki zwiedzanie zabytków Gdańska. Na miejscu gotyckiej Bramy Kogi, zamykającej plac Długi Targ od strony wschodniej, wzniosło miasto w latach 1564-68 okazały renesansowy pałac, zaliczany do najcenniejszych architektonicznie budowli gdańskich. Twórcami tej rezydencji byli budowniczowie Hans Kramer z Drezna i jego uczeń Regnier z Amsterdamu. Wzniesiono ją z drobnej cegły sprowadzonej specjalnie statkami z Amsterdamu oraz z kamienia, z którego wykonano obramowania otworów bramnych oraz bogaty wystrój fasad i monumentalnych szczytów. Zastosowane formy architektonicznego zdobienia powstały głównie pod wpływem sztuki holenderskiej, która w XVI i XVII w. oddziaływała silnie na Gdańsk i inne miasta pomorskie a także sztuki włoskiej. Wśród elementów rzeźbiarskich znalazły się nad trzema pierwotnymi przejściami, zarówno od strony Długiego Targu, jak i Motławy, godła Polski, Gdańska i Prus Królewskich. Nad czwartym, północnym przejściem, przebitym w 1883 r. przez pomieszczenie wagi miejskiej dokomponowano w przedłużonym fryzie herb państwa pruskiego. Nazwa omawianego pałacu pochodzi od koloru mostu, prowadzącego w tym miejscu przez Motławę. Zieloną Bramę wzniesiono na potrzeby kupiectwa i rzemiosła gdańskiego. Kiedy jednak w 1570 r. doszło do regulacji przez tzw. Komisję Karnkowskiego całokształtu stosunków politycznych i gospodarczych między Gdańskiem a Rzeczpospolitą, strona polska zażądała m.in. zrealizowania przez miasto zobowiązania z 1454 r. przedłożonego w akcie hołdowniczym królowi Kazimierzowi. Gdańsk przyrzekł wówczas, iż wybuduje dla polskich władców pałac rozległy, stajnię dla koni i spichrz na zboże królewskie. Sprawę budowy tych obiektów odwlekano jednak w późniejszych czasach, a przybywających do miasta królów goszczono w ratuszu. Na kategoryczne żądanie Karnkowskiego Rada Miejska, po dwumiesięcznych próbach odłożenia sprawy Ad Kalendas Graecas, zgodziła się zrealizować zobowiązanie sprzed przeszło wieku i zaproponowała oddanie na rezydencję królewską niedawno wzniesionego pałacu nad Motławą oraz czterech kamieniczek sąsiadujących z nim. Po wyrażeniu zgody przez Zygmunta Augusta (któremu przesłano podobiznę obiektu) na takie rozwiązanie problemu, dokonano w dniu 9 marca uroczystej ceremonii przekazania pałacu przedstawicielom króla w osobach: Stanisław Karnkowski - biskup włocławski i sekretarz wielki koronny, Jan Sierakowski - wojewoda łęczycki, Michał Firlej - kasztelan wiślicki, Kasper Geschkau -opat oliwski i inni. Wydarzenie to upamiętnił wierszami Roizjusz (Piotr Ruiz de Moros), poeta i prawny doradca króla. Oto urywki jego utworu w wolnym przekładzie z łaciny: Dziewiątego marca ... uzyskał August wspaniałą siedzibę nad brzegiem Motławy, ofiarowaną przez sławetny Gdańsk... W przytomności burgrabiego królewskiego i Rady przejmują dostojnicy Królestwa... Przemówił Karnkowski obejmując dom królewski wysoki aż do gwiazd... w niemieckim języku powtórzył jego słowa wymowny wielce opat Geschkau... Zmarły w dwa lata później Zygmunt August nie zdążył objąć osobiście uzyskanej rezydencji, a później raz tylko, w 1646 r. zamieszkała w Zielonej Bramie i trzech sąsiednich kamieniczkach przy ul. Powroźniczej Maria Ludwika Gonzaga, małżonka króla Władysława IV, podążająca z Francji przez Gdańsk do Warszawy. Przybyła do nadmotławskiego grodu 11 II 1646 r. i pozostała w apartamentach Zielonej Bramy do 20 lutego, fetowana przez miasto i bawiona wyszukanymi rozrywkami. Poza Marią Ludwiką żaden polski władca nie zatrzymał się w tej rezydencji na skutek przebiegłych starań władz gdańskich, obawiających się jak ognia stałej siedziby panującego w swoim mieście. Zielona Brama pełniła jakiś czas funkcję arsenału, a od 1746 do 1845 roku była siedzibą Towarzystwa Przyrodniczego (Societas Physicae Experimentalis). W 1831 r. zlikwidowano wspaniałe renesansowe szczyty pałacu, zastępując je klasycystyczną attyką. Odbudowano je w 1886 r., a w cztery lata później umieszczono w Zielonej Bramie Muzeum Przyrodnicze, czynne do 1945 r. Wypalony wówczas gmach odbudowano w latach pięćdziesiątych. Mieści się w nim Pracownia Konserwacji Zabytków, niezwykle zasłużona placówka w dziele odbudowy zabytków Gdańska i wielu innych miejscowości na terenie kraju.

Brama Wyżynna, atrakcje, Gdańsk, zabytki