Turystyka w Polsce

Gdańsk Oliwa

11 October 2011r.

Rozbudowała się na prastarym terenie osadniczym, zamieszkanym już przed około 2500 laty przez prasłowiańską ludność kultury wschodnio-pomorskiej. W 1186 r. osadził książę Sambor I in loco, qui Olyva dicitur (= w miejscu, które nazywa się Oliwa) konwent cystersów, sprowadzonych z Kołbacza na Pomorzu Zachodnim. Nazwa tej miejscowości, dziś najdalej na północ wysuniętej połaci Gdańska, wywodzi się od przepływającego przez nią Potoku Oliwskiego, który pierwotnie nosił miano Oława. Tak również najprawdopodobniej nazywała się leżąca nad nim osada, ale cystersi skojarzyli to brzmienie z mons Olivarum (-Górą Oliwną) w Palestynie i wprowadzili nazwę Oliwa. Osada cysterska usytuowana została u stóp wyniosłego wzgórza (101 m n.p.m.) Pachołek, nad korytem wspomnianego potoku, ktorego nurt wykorzystano do obracania kół młyna zbożowego, założonego już w XIII w., a także do odprowadzania ścieków z terenu .klasztornego. Według zapisu kronikarskiego z 1579 r., opartego na starej tradycji, książęta pomorscy posiadali w Oliwie zameczek, zapewne myśliwski. Stał on w miejscu starego pałacu opackiego, będącego obecnie siedzibą Instytutu Wodnego PAN. Klasztorna wieś Oliwa rozbudowała się stopniowo wzdłuż tzw. (do 1945 r.) "rynku", dziś ul. I Armii Polskiej. Klasztor oliwski i jego monumentalna świątynia (patrz "Opactwo pocysterskie w Oliwie") były w XII i XIII w nekropolią władców pomorskich, a później honorowym miejscem, zaszczycanym odwiedzinami wszystkich królów polskich, przebywających w celach państwowych na Pomorzu Gdańskim. Przybycie monarchy i jego dworu uświetniane było zazwyczaj uroczystym ceremoniałem powitalnym i wspaniałą ucztą w wielkim refektarzu klasztornym. Od XV w. począwszy, aż do schyłku XIX w. była Oliwa znacznym ośrodkiem przemysłowym, a od XVI w. osiedlem letniskowym patrycjatu gdańskiego. Burze wojenne przewalały się wielokrotnie nad Oliwą. Pustoszyli ją najpierw pogańscy Prusowie (w 1226 i 1236 r.),a następnie żądni grabieży rycerze Zakonu NM Panny, owi okrutni latrones cruce signati(= rabusie krzyżem znaczeni) -jak nazwał Krzyżaków kanonik Jan Długosz (1243,1247 i 1252 r.). W 1433 r. pojawili się w Oliwie husyci czescy wraz z rycerstwem polskim, a w czasie wojny 13-letniej watahy żołnierskie, przemierzające ziemie pomorskie. Olbrzymie zniszczenia Oliwy nastąpiły w 1577 r. z rąk gdańszczan, mszczących się na opactwie za opowiedzenie się jego zwierzchnika po stronie króla Stefana Batorego, dławiącego wówczas zbrojnie rebelię butnych mieszczan. Podźwignięty wkrótce z ruin i wyposażony ponownie klasztor splądrowali i ograbili parokrotnie w XVII w. Szwedzi. Część tych łupów-renesansowa ambona z 1617 r., ołtarz, chrzcielnica i organy znajdują się w kościele b. opactwa cystersek w Skokloster. Dzieła te zagrabił 15 VIII 1626 r. admirał szwedzki Karl Karlson, wywożąc wówczas z kościoła wszystkie dzwony, 7 ołtarzy i inne obiekty. Pierwszej grabieży dokonali Szwedzi 11 czerwca tegoż roku. Organy z Oliwy uchodzą za najcenniejszy zabytek w Skokloster i za najwspanialsze dzieło spośród renesansowych organów w Szwecji. Kilkanaście płaskorzeźb z XVII w. i ambona z pocz. XVIII w. sprzedane w XIX w., znajdują się w kościele we wsi Brzoza w d. pow. kozienickim. Najcięższe ciosy zadali jednak opactwu oliwskiemu Prusacy. W 1772 r. skonfiskowali olbrzymie posiadłości klasztoru, w 1831 r. zlikwidowali ostatecznie konwent, zabroniwszy wcześniej (od 1804 r.) przyjmowania doń nowicjuszy. Od 1782 r. do 1831 r. opatami oliwskimi, korzystającymi z resztek majątku klasztornego byli Karol, a po nim Józef Hohenzollernowie, mianowani (prawem kaduka) na to stanowisko przez królów pruskich. Pierwszy z nich byl z zawodu oficerem pruskim i znanym bon vivantem/ czmychającym z Oliwy w okresie świąt kościelnych, dla uniknięcia udziału w nabożeństwach; drugi zatwierdził postanowienia niemieckiego proboszcza, ograniczające do minimum prawa ludności polskiej Oliwy do nabożeństw i kazań w ich ojczystym języku (jedno 15-minutowe kazanie polskie w miesiącu, w bocznej kaplicy). Do czasu rozbiorów była wieś Oliwa miejscowością polską. Element niemiecki koncentrował się w klasztorze, ale i tam była zawsze liczna grupa mnichów polskiego pochodzenia. Od 1559 r. do 1782 r. opatami byli wyłącznie Polacy, na ogół zaufani królów polskich. Od początku XIX w. zaczął się napływ Niemców do Oliwy. Zdominowali oni wkrótce Polaków zarówno liczebnie, jak i gospodarczo, przejęli władzę w swoje ręce, zepchnąwszy ludność rodzimą, głównie kaszubską, na podrzędne pozycje w hierarchii społecznej. Prowadzona przez dziesięciolecia przez wszystkie czynniki pruskie akcja germanizacyjna nie doprowadziła do wynarodowienia Polaków. Wykazały to wybory samorządowe w 1919 r. Wynikało z nich, iż około 2500 mieszkańców Oliwy można było zaliczyć do społeczności polskiej. W okresie międzywojennym była Oliwa jednym z najżywotniejszych ośrodków polskich na terenie WM Gdańska. Od 1892 r. działały tutaj towarzystwa polskie, w tym jako pierwsze Towarzystwo Ludowe, założone przez Józefa Czyżewskiego, Bernarda Milskiego i Józefa Rutowskiego. W okresie międzywojennym działało kilkanaście różnych zrzeszeń polskich, czynna była polska szkoła senacka i ochronka Macierzy Szkolnej - dziś Dom Dziecka przy ul. Czyżewskiego 12. Jedną z dwu świetlic polskich przypomina tablica pamiątkowa, umieszczona w 1977 r. na domu nr 8 przy ul. I Armii Polskiej. Zachował się też dworek przy ul. Spacerowej, dawny hotel "Karlshof", w którym od 1892 do 1939 r. odbywały się większe imprezy i uroczystości organizacji polskich. W okresie okupacji hitlerowskiej około 40 polskich mieszkańców Oliwy zapłaciło życiem za swoją działalność społeczną i narodową. a drugie tyle przeszło przez obozy koncentracyjne i więzienia. Stara, historyczna Oliwa dotrwała do dzisiaj w swojej dawnej postaci, zachowując wartości urbanistyczno-architektoniczne, powstałe w okresie od końca XII do początku XX w. Utrzymują się też nadal na wielu ulicach XIX-wieczne,,kocie łby", a podstawową bazą zaopatrzenia są ciągle dawne ciasne sklepiki, pamiętające poprzednie stulecie. Nawet administracja osiedla gnieździ się w archaicznej siedzibie wójtów klasztornych, powstałej w XIV w., a od 1874 r. zajmowanej przez naczelnika gminy oliwskiej. To najstarsze lokum mieszkaniowe Oliwy, noszące od 1709 r. nazwę "Dom Zarazy" aż się prosi o przydzielenie miejscowemu harcerstwu. Szczęśliwie przetrwał ostatnią wojnę, nie cały wprawdzie, bo częściowo rozebrany za czasów pruskich, ale najcenniejszy historycznie i architektonicznie kompleks budynków byłego opactwa. Miał on być wysadzony w powietrze przez hitlerowców, ale zdołano zapobiec tej zbrodni. Spalili oni jednak Pałac Opacki i Szafarnię z XV i XVIII w. Obydwa te obiekty odbudowano w kilkanaście lat po wojnie. Znikł, niestety, z krajobrazu architektonicznego Oliwy unikatowy budynek szpitalika z około 1660 r., rozebrany przy poszerzaniu ul. Grunwaldzkiej, a z parku malowniczy wiatrak żuławski, przeniesiony w 1934 r. z Ostaszewa, spalony w 1978 r. przez jakiegoś wandala. Starą Oliwę można uważać za rodzaj rezerwatu historyczno - urbanistyczno - architektonicznego, kształtowanego od XII do 1 poł. XX w. Stał się on zalążkiem wielkiej Oliwy, rozciągającej się między Wysoczyzną Gdańską a morzem, od Wrzeszcza do granic Sopotu. Szereg mniejszych osiedli mieszkaniowych wzniesiono na obrzeżach historycznego założenia, przy ulicach: Polanki, Grunwaldzkiej, Wita Stwosza i Józefa Czyżewskiego. Przy ul. Wita Śtwosza buduje się gmachy uczelniane i domy studenckie Uniwersytetu Gdańskiego, początkujące przyszłe wielkie miasteczko uniwersyteckie. Sąsiaduje z tym zespołem monumentalny gmach "Oliwii", jeden z najnowocześniejszych w kraju obiektów sportowo-imprezowych, z halą widowiskową na 4500 miejsc i sztucznym lodowiskiem. Po drugiej, północnej stronie starej Oliwy stanęły w ciągu ostatnich kilkunastu lat na obszarze wynoszącym 22 ha budynki Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego, posiadającej tu szereg boisk sportowych, basen pływacki i sale ćwiczeń. Wielkie inwestycje mieszkaniowe znajdzie turysta pragnący poznać nową Oliwę na terenie starych osiedli, położonych od strony morza. Jedno z nich to rozległe Przymorze, wyrosłe na gruncie osady klasztornej, wymienionej w przekazie z 1279 r. jako Primore. Od strony Sopotu powstało duże osiedle Żabianka, niegdyś osada z karczmą i moczarowatym stawem o nazwie Żabianka, od którego powstało miano karczmy i zbudowanej w ostatnich latach połaci Oliwy. Jej mieszkańcy odżegnywali się początkowo od tej nazwy, ale ostatecznie pogodzili się z racjami historycznymi, ze starą tradycją.

Gdańsk Oliwa, atrakcje, miejscowości, Gdańsk, Uniwersytet, zabytki