Turystyka w Polsce

Kościoły gotyckie starego Gdańska

16 September 2011r.

O początkach budownictwa sakralnego na terenie dzisiejszego śródmieścia Gdańska wspomniano już w haśle "Gdańsk". Istniejące dziś na wymienionym obszarze kościoły pochodzą z 2 poł. XIV i pocz. XV w. bądź z XV i pocz. XVI stulecia. Tworzywem budowniczych gdańskich była w tym czasie prawie wyłącznie cegła i wyjątkowo wapień, ale stosowany tylko w cokołach, gzymsach czy jako element konstrukcyjno-dekoracyjny w nadprożach, zwornikach lub portalach. Osobliwością gdańskich kościołów gotyckich były (poza korpusem zachodnim kościoła św. Katarzyny) potrójne dachy, osobne dla każdej z naw. W związku z tym powstawały również potrójne szczyty dla zamknięcia dachów i zwieńczenia elewacji budowli. Były one z reguły najbardziej dekoracyjnymi partiami surowych na ogół ścian kościelnych. Prostsze początkowo (w 1 poł. XV w.), jedynie z elementami profilowanych sterczyn i wnęk, jak w kościołach św. Jana i św. Mikołaja, później znacznie zdobniejsze, późnogotyckie u św. Katarzyny, i o wyrafinowanych formach, prawdziwie koronkowe w kościele św. Trójcy, skonstruowane w początkach XVI w. Kościoły gdańskie z epoki gotyku nie posiadają owych wspaniałych portali o profilowanych ościerzach, z tympanonami i bogactwem dekoracji figuralno-roślinnej w łukach archiwolt. Dwa skromniej uformowane portale tego typu występują we wschodniej ścianie kościoła NP Marii i przed zakrystią. Inne przechodzą w okna, od których oddziela je tylko belka nadproża. Kolejna cecha gotyckich kościołów gdańskich to na ogół brak przypór, owych malowniczych, często zdobnych dekoracją skarp, opinających ściany. W Gdańsku przypory wciągnięto do wnętrza, pozostawiając ogromne płaszczyzny ścienne bez ozdób, jeśli nie liczyć wielkich otworów okiennych, nie zawsze jednak zdobnych profilowaniami. Pozostawione niekiedy na zewnątrz przypory potraktowano jedynie jako elementy konstrukcyjne, zaniechawszy bogatego profilu uskokowego i ozdób dekoracyjnych. Zostawiając gładkie i surowe połacie ścian nie skąpili budowniczowie gdańscy ozdób wieżom kościelnym. Ich strzeliste ściany uzyskiwały dekoracyjne układy wnęk różnego kształtu, często oprofilowanych, jak np. u św. Katarzyny, odmiennych układem i wielkością na poszczególnych kondygnacjach, oddzielonych gzymsami i fryzami. Innego rodzaju urozmaicenie dawał układ otworów okiennych różnych wielkością i występujących pojedynczo lub parami we wnękach. Każda z wież ma inny kształt i różne są ich hełmy. Niezwykle wdzięcznie rysuje się ośmioboczna wieża u św. Mikołaja, zbudowana w 2 poł. XV w. na starszej, czworobocznej z około 1380 r. Niezatarte wrażenie pozostawia widok najwyższej z gdańskich wież kościelnych, opiętej potężnymi przyporami (wzniesionej w nawiązaniu do wzorów flamandzkich) monumentalnej wieży kościoła NP Marii. Wnętrza kościelne w większych świątyniach posiadały początkowo układ bazylikowy (nawa główna wyższa od bocznych). Podczas rozbudowy w XV w. przekształcono je na halowe, posiadające nawy o jednakowej wysokości, przez to bardziej przestrzenne i pełne światła, bez nastrojowych, mrocznych zakątków. Mniejsze kościoły mają wnętrza w kształcie prostokątnej sali, bez wydzielonego prezbiterium np, u św. Bartłomieja lub z szerszą nawą i prezbiterium u św. Jakuba. Godne bacznej uwagi są piękne i różnorodne konstrukcyjnie sklepienia gotyckich świątyń gdańskich, pochodzące głównie z 2 poł. XV i pocz. XVI w., a u św. Brygidy z około 1600 r. Najprostsze sklepienia gwiaździste otrzyma! kościół św. Mikołaja w 1487 r. Bardziej urozmaicone w rysunku żeber skonstruowano u św. Jana już w 1464 r. Późnogotyckie, o bogatym układzie gwiaździstym założono pod koniec XV w. w kościele św. Katarzyny, gdzie występują także inne rodzaje sklepień stosowanych w tej epoce. Gwiaździste i kryształowe sklepienia otrzymał w 1514 r. kościół św. Piotra i Pawła, a siatkowe rok wcześniej skonstruowano u św. Trójcy. Niezwykle kunsztowne sklepienia siatkowo-gwiaździste w prezbiterium, transepcie i nawie głównej, a kryształowe w nawach bocznych otrzymał kościół NP Marii w latach 1498 - 1502. Tylko część kościołów była własnością parafii gdańskich. Na starym Mieście kościołem parafialnym był kościół św. Katarzyny, a od XV w. istniejący już w 1456 r. kościół św. Bartłomieja. Pierwszym kościołem parafialnym na Głównym Mieście był kościół NP Marii, a drugim kościół św. Jana, zbudowany w latach około 1370 do 1465. Trzecia parafia na Głównym Mieście powstała w 2 poł. XVII w. po wybudowaniu Kaplicy Królewskiej. Na Starym Przedmieściu ośrodkiem parafii był kościół św. Piotra i Pawła z XIV w. Jego dzisiejsze kształty pochodzą z odbudowy (po pożarze) w latach 1486-87, a sklepienie z 1514 r. Druga grupa kościołów gotyckich w śródmieściu to kościoły szpitalne, najstarszy św. Ducha z 2 pol. XIV w., jedyny dziś na Głównym Mieście, po odbudowie oddany na cele szkolne. Na Starym Mieście, zachował się poszpitalny kościół św. Elżbiety z końca XIV w., i św. Jakuba z XIV/XV w., obecny kształt z około 1600 r. Do grupy gotyckich kościołów szpitalnych należał początkowo kościół św. Barbary na Dolnym Mieście, z XV w. (wieża z 1619-20 r.) później zamieniony na parafialny. Poza śródmieściem, ale w jego sąsiedztwie stanął w końcu XIV w., później parokrotnie odbudowany kościół szpitalny Bożego Ciała. Trzecią grupę tworzyły kościoły klasztorne: św. Brygidy zgromadzenia brygidek z XV-XVII w. (wieża z 1616 r.) na Starym Mieście, św. Mikołaja - dominikanów z XIV - XV w. na Głównym Mieście i św. Trójcy - franciszkanów na Starym Przedmieściu (z XV w ), ukończony w 1514 r., drugi pod względem wielkości po kościele NP Marii. To wyliczenie pozwala jedynie zorientować się, jak potężne ekonomicznie było miasto Gdańsk i jak zamożni jego mieszkańcy po przyłączeniu do Polski (w okresie wojny 13-letniej), jeśli mogli pozwolić sobie na tak ogromny program działalności inwestycyjnej w jednej tylko dziedzinie, a mianowicie budowy i rozbudowy obiektów sakralnych. A oto ilustracja wysiłku i poczynań na przykładzie budowy i wyposażenia kościoła NP Marii, którego potężna bryła góruje nad miastem, wydźwignąwszy się ponad morze dachów kamieniczek masą murów, zwieńczonych monumentalną wieżą o wysokości 78 m oraz zespołem mniejszych wieżyczek. Tę sławną jako dzieło architektoniczne najwyższej miary świątynię, zaliczaną do największych w świecie, budowano od 1343 do 1502 r. Pierwotna budowla z lat 1343-61 miała kształt bazyliki z niską, ciężką wieżą. W 1379-1400 mistrz Henryk Ungeradin zbudował nawę poprzeczną i prezbiterium. Budowę okazałych szczytów i podwyższenie wieży prowadzono od 1466 r. Z kolei w latach 1484-98 rozszerzono i podwyższono nawy. Przez następne 4 lata trwała konstrukcja sklepień wspartych na 26 filarach, ukończona przez mistrza Henryka Hetzela w dniu 28 II 1502 r. Dodać warto, iż podwyższenie wieży mogło nastąpić dopiero po upadku panowania Krzyżaków, którzy nie zezwalali miastu na wznoszenie wysokich wież zarówno przy kościołach, jak i przy ratuszu. Rezultatem wysiłku i ogromnych nakładów finansowych uzyskano po 159 latach budowy monumentalną świątynię, wzbudzającą podziw kolejnych pokoleń gdańszczan, a także dumę z posiadania tak potężnego dzieła architektury. Cechuje je prostota i surowość oraz skromność dekoracji, ale mimo to działa ono na wrażliwego widza zarówno ogromem, jak i znakomitą harmonią elementów architektoniczych, skomponowanych w tak olbrzymiej przestrzeni. Świątynia posiada układ halowy, zalana jest światłem wciskającym się przez liczne, wysokie na kilkanaście metrów otwory okienne, nie zamknięte, niestety, barwnymi witrażami. Kubatura kościoła wynosi 155 tys. m3, a zajmowana powierzchnia 5 tys. m2. Nad trzema podłużnymi i trzema poprzecznymi nawami zbudowano osobne dachy o łącznej powierzchni 10 tys. m2 Wysokość ścian we wnętrzu osiąga 27 - 29 m, a długość kościoła dochodzi do 105 m. Twierdzi się, że może on pomieścić 25 tys. ludzi. Szerokość nawy głównej wynosi 41,2 m, prezbiterium 35 m, a transeptu, czyli nawy poprzecznej 66,2 m. Do wnętrza prowadzi 7 bram, usytuowanych przeważnie naprzeciw ciągów ulicznych, prowadzących do kościoła. We wnętrzu urządzono 31 kaplic, z których większość znajduje się między olbrzymimi przyporami, wspierającymi monumentalne płaszczyzny ścienne. Reprezentacyjna dla miasta świątynia uzyskała, oczywiście, bogate i cenne artystycznie wyposażenie, częściowo zaginione lub rozproszone podczas ostatniej wojny. Najcenniejsze jej dzieła, jak słynny Sąd Ostateczny Memlinga, szereg wspaniałych ołtarzy i rzeźb zasilają zbiory muzeów w Gdańsku, Warszawie i Toruniu. Niektóre obiekty, jak wspaniała rokokowa ambona z XVIII w., czy legendarny zegar astronomiczny Hansa Diiringera z 1464 r. uległy zniszczeniu. Po wojnie zginęła bezcenna, renesansowa chrzcielnica z brązu, pochodząca wraz z ozdobnym ogrodzeniem z 1554 r. Ogołocone częściowo z wyposażenia wnętrze świątyni wydaje się puste. W kaplicach widać kilka skromnych ołtarzyków lub fragmenty innych. Także, monumentalny niegdyś, ołtarz główny, wykonany w 1511-17 r. w warsztacie mistrza Michała Augsburga zachował tylko część swoich rzeźb, wypełniających niegdyś główną szafę i skrzydła, Zachował się natomiast cenny, późnogotycki tryptyk św. Adriana z 1520 r. w północnym transepcie, gotycka figura Pięknej Madonny z około 1420 r. w jednej z północnych kaplic, znakomita rzeźba Chrystusa na krzyżu z 1430 r. w południowej nawie obok prezbiterium. Opodal, przed kaplicą św. Jadwigi zwraca uwagę wielka płyta nagrobna, kryjąca prochy zamordowanych w 1411 r. przez Krzyżaków na zamku gdańskim burmistrza Konrada Leczkowa i jego zięcia Arnolda Hechta. Warto obejrzeć także niektóre renesansowe i barokowe epitafia na ścianach i filarach, należące do najcenniejszych dzieł sztuki sepulkralnej na Pomorzu Gdańskim, podobnie jak i okazały grobowiec Szymona i Justyny Bahrów, dzieło Abrahama van den Blocke z 1620 r., umieszczony w północnym transepcie. Prześlicznym dziełem gotyckim jest wyrzeźbione około 1480 r. w drzewie sacramentarium, mające kształt smukłej, wysokiej na 8,30 m wieżyczki o bogatej ornamentyce. Powyżej widnieje na wysokości kilkunastu metrów grupa Ukrzyżowanego, wykonana około 1.517 r. przez znakomitego snycerza późnego gotyku, znanego pod mianem mistrza Pawia. Doskonale zachowało się malowidło z końca XV w., widoczne na ścianie w północnym transepcie. mniej dobrze ścienna tablica erekcyjna kościoła na ścianie zakrystii. Dziełem współczesnym jest przejmujące w swej bolesnej wymowie wyposażenie kaplicy NP Marii, nazywanej obecnie kaplicą Kapłanów Polskich. Urządzona w niej ekspozycja dzieł sztuki i inskrypcja poświęcona jest pamięci blisko 3000 duchownych polskich, zamordowanych przez hitlerowców podczas ostatniej wojny. Kościół NP Marii wypalony został doszczętnie w 1945 r., utracił większość sklepień we wschodniej części oraz dachy i hełm wieży. Odbudowano go po 1946 r., głównie na koszt państwa. Poświęcenie i oddanie dla celów kultu nastąpiło 17 XI 1955 r. W ostatnich latach zrekonstruowano gotyckie hełmy licznych wieżyczek, a w 1972 r. zawieszono na wieży dwa nowe, potężne dzwony -"Gratia Dei" o wadze 7850 kg i ,,Ave Maria" - 2600 kg, odlane przez firmę Felczyńskich z Przemyśla.