Turystyka w Polsce

Kuźnia wodna w Oliwie

11 October 2011r.

Wyniosły skraj zalesionej wysoczyzny morenowej pożłobiony jest w rejonie Oliwy kilkoma malowniczymi dolinami, stanowiącymi ulubione miejsca spacerów i wypoczynku mieszkańców Gdańska. Największą i szeroko rozgałęzioną doliną, ciągnącą się kilka kilometrów w głąb pagórkowato-leśnego terenu ptynie kręty i bystry Potok Oliwski o długości około 5 km. Byt on od początku XIII w. źródłem energii, wykorzystywanej do poruszania tzw. "młynów", zakładanych najpierw przez miejscowych cystersów, a w późniejszych wiekach przez kupców gdańskich. Młynami nazywano różnego rodzaju zakłady produkcyjne, jak kuźnie wodne, folusze, olejarnie, młyny zbożowe i prochowe, papiernie i inne. Wielki rozwój tego ośrodka produkcyjnego przypada na wieki XVI, a głównie XVII, kiedy nad Potokiem Oliwskim i jego dwoma większymi dopływami - potokami: Prochowym i Rynarzewskim pracowało 23 zakłady, w tym 13 lub 14 kuźni żelaza, miedzi i stali. Młyny budowano na dzierżawionych od klasztoru gruntach. Spiętrzywszy wodę potoku tamami, tworzono stawy, z których upustami spadał strumień na ogromne młyńskie koła, poruszające z kolei maszynerię zakładu. Obok młynów stawały dworki właścicieli i domki dla majstrów oraz czeladników. Przemysł oliwski należał do znaczących komponentów rozwoju gospodarczego Gdańska, cieszył się też opieką królów polskich, gdyż dostarczał krajowi m.in. działa, głównie żelazne i inne wyroby. W 2 poł. XIX w. nastąpił upadek przemysłu oliwskiego na skutek konkurencji fabryk niemieckich. Kilka młynów zdołało jednak się utrzymać i jeszcze po 1945 r. funkcjonowały trzy młyny zbożowe i jedna kuźnia żelaza. Wędrując dziś wzdłuż Potoku Oliwskiego zobaczyć można jeszcze kilka stawów młyńskich i ślady po innych oraz zniszczone częściowo tamy i upusty. Pracują nadal dwa unowocześnione młyny zbożowe oraz kuźnia żelaza, usytuowana w głębi doliny, przy ul. Bytowskiej 1. Kuźnia ta była niegdyś największym zakładem przemysłowym nad Potokiem Oliwskim. Jej dzieje znane są od 1597 r" kiedy od Hansa Klinghammera nabył budynki i wyposażenie opat Dawid Konarski, ten sam, którego duży portret z pocz. XVII w. widnieje w transepcie katedry oliwskiej. W zakładzie tym jeszcze w 1 poł. XIX w. produkowano rocznie 1340 funtów okrętowych (1 funt okr. = 139 kg) różnych wyrobów żelaznych. Trwająca ponad 400 lat praca kuźni zamarła dopiero w 1947 r., kiedy jej ówczesny właściciel T. Bożek pozostawił zakład i zatrudnionych w nim 10 ludzi własnemu losowi. Opuszczony budynek oraz mechanizmy uległy dewastacji. Muzeum Techniki NOT w Warszawie, ratując zabytki dawnej techniki, przejęło w 1957 r. oliwski obiekt i zabezpieczyło zachowane urządzenia. W latach siedemdziesiątych, po żmudnych poszukiwaniach dokumentacji i opracowaniu nowej przystąpiono do odbudowy cennego zabytku produkcji metalurgicznej, o wyposażeniu typowym dla epoki odrodzenia. Składają się na nie 3 koła wodne, dwa potężne wały dębowe, dwa młoty, piec grzewczy i wielkie nożyce do cięcia żelaza. Wszystkie wymienione narzędzia pochodzą już z XIX lub XX w. Miejsce pierwotnych drewnianych kół zajmują metalowe sprzed kilkudziesięciu lat. W dniu 17 VI 1978 r. w obecności wielu zainteresowanych zabytkiem osób oraz przedstawicieli władz miasta Gdańska i delegatów przedsiębiorstw, które udzielały pomocy przy odbudowie obiektu nastąpiło otwarcie kuźni wodnej, połączone z demonstracją działania jej urządzeń. Zrekonstruowany zakład jest obecnie oddziałem terenowym Muzeum Techniki NOT w Warszawie, udostępnianym, jak każda placówka muzealna, wycieczkom i indywidualnym turystom. Nie będzie tu już kontynuowana produkcja w dawnym stylu, a jedynie demonstrowana praca kół i młotów, ewentualnie połączona z wybijaniem metalowych pamiątek dla zwiedzających. Opiekunem i przewodnikiem jest syn dawnego kowala, który pracował w tej kuźni od 1918 do 1947 r. Kuźnia wodna w dolinie Potoku Oliwskiego, sięgająca tradycjami przynajmniej połowy XVI w. należy do największych atrakcji turystycznych na Pomorzu Gdańskim, jako unikatowy obiekt tego typu w północnej części kraju. Drugi znajduje się na Kielecczyźnie, w Starej Kuźnicy k. Końskich.

Gdańsk, atrakcje, Oliwa, kuźnia