Turystyka w Polsce

Opactwo pocysterskie w Oliwie

08 October 2011r.

Opactwo pocysterskie w Oliwie Zapewne już w XIII w. wytyczone terytorium opactwa cystersów w Oliwie opasano w następnym stuleciu murem, którego przebieg jest nam tylko częściowo znany. Z ogrodzenia tego dochował się do dzisiaj jedynie sędziwy Dom Bramny, niegdyś główny wjazd na teren klasztoru, nazywany od 1709 r. "Domem Zarazy". Wznosi się on przy ul. I Armii Polskiej 15, dawnym rynku osady przyklasztornej. W XIV w. również skonstruowano drugi, wewnętrzny mur, otaczający kościół i klasztor. Przebudowywano go w XVI w. i w 1608 r" kiedy uzyskał dzisiejszą wysokość i kształt. Idąc od strony parku cfo katedry ogląda się ten relikt budownictwa obronnego opactwa ze śladami otworów strzelniczych, wzmocniony rodzajem baszty, usytuowanej w północno-zachodnim narożniku założenia. Minąwszy ją, staje się na placyku przykościelnym, ku któremu zwrócony jest fronton świątyni pocysterskiej. Gdy bullą Universa Christi fidelium cura, ogłoszoną 30 XI11925 r. przez papieża Piusa XI erygowana została pod presją niemiecką, a wbrew woli ludności polskiej diecezja gdańska, wówczas kościół poklasztorny podniesiony został do godności katedry. Widok frontonu tej budowli, uhonorowanej w 1977 r. przez Watykan tytułem bazylica minor, przedstawia się, zgod nie z regułą cysterską, nad wyraz skromnie. Dwie ośmioboczne wieżyczki, nakryte wysmukłymi, 15-metrowymi hełmami (ustawionymi 17 XII 1971 r. na miejscu dawnych z 1771 r., zniszczonych w 1945 r.) flankuje wąską, 45-metrową otynkowaną ścianę, której całą szerokość zajmuje w przyziemiu okazały barokowy portal kamienny z 1688 r., a wyżej wielkie okno z witrażem. Łagodnie wygięte rokokowe woluty z 1771 r. zwieńczone kwiatonami i krzyżem zamykają fasadę od góry. Uformowane zasadniczo według programu stosowanego w cysterskich świątyniach wnętrze kościoła oliwskiego powstawało wokresie od około 1200 do 1582 r. Później, około 1600 r. doszła jeszcze kaplica Mariacka, wkomponowana w część skrzydła zachodniego klasztoru, a w 1612 r. wzniesiono przy północnej nawie dzisiejszą kaplicę Chrzcielną. Do tejże nawy dobudowano w 1909 r. niewielką kruchtę. Kolejne rozbudowy całego zespołu klasztornego podejmowano po zniszczeniach wojennych i po wielkim pożarze w 1350 r., po którym przedłużono kościół w 2 poł. XIV w. o cztery przęsła ku zachodowi, a prezbiterium o 5-boczne zamknięcie od wschodu. W tym czasie zbudowano także obejście prezbiterium, czyli ambit. W wyniku kilkuetapowych, skomplikowanych prac murator-skich powstała trójnawowa bazylika z transeptem, dziesię-cioprzęsłowym korpusem zachodnim i sześcioprzęsłowym prezbiterium z obejściem oraz trzema kaplicami i kruchtą. Długość jej wynosi 107 m (najdłuższy kościół w Polsce), długość wnętrza 97,6 m, szerokość 19 m, wysokość nawy głównej 17,7 m. Przy prawie stumetrowej długości nawy i prezbiterium zaskakuje ich znikoma szerokość wynosząca zaledwie 8,5 m. Podczas rozbudowy kościoła poszerzono jedynie nawę północną. Południowa jest nie tylko znacznie węższa, ale i krótsza, gdyż jej rozbudowie stanęły na przeszkodzie (przytykające do pierwszego założenia kościelnego) krużganki i inne pomieszczenia klasztorne. Bogate, mimo tragicznych zniszczeń i szwedzkich grabieży, wyposażenie kościoła powstało w trzech epokach stylowych. Schyłek renesansu, jego północna odmiana, zwana manieryzmem, reprezentowany jest przez dawny ołtarz główny, wykonany z fundacji Rafała Kosa w 1606 r., a przypisywany warsztatowi Wolfganga Sporera. Odznacza się bogactwem rzeźby figuralnej i ornamentacyjnej, wykonanej, jak cały ołtarz, w drzewie i pokrytej polichromią. Znacznej wartości artystycznej płaskorzeźby zdobią ławę z 1599 r., dzieło miejscowych cystersów, ustawioną naprzeciw ołtarza. Oni również wykonali wielkie stalle z 1604 r., stojące w prezbiterium. Skromniejsze, ale także bogato zdobione ławy z 1613 r. znajdują się w nawie północnej i obejściu. Z końca XVI i początku XVII w. pochodzą, podobnie jak i poprzednie dzieła, liczne malowidła, ukazujące portrety rzeczywiste i wyimaginowane książąt pomorskich, królów polskich i opatów, wyeksponowane w prezbiterium i obejściu. Szczególnie doniosłą wymowę miały dla polskiej ludności Pomorza i mają nadal dla nas wszystkich portrety fundatorów i dobroczyńców klasztoru oliwskiego. Na północnej ścianie prezbiterium widnieją postacie książąt: Subisława, Sambora I, Mściwuja I, Świętopełka II i zmarłego 25 XII 1294 r. Mściwuja II, który tzw. zapisem Mestwina przekazał 15 II 1282 r. Pomorze Gdańskie koronie polskiej. Po przeciwnej stronie znajdują się idealne podobizny królów polskich: Przemysła II, Wacława II - króla Polski i Czech, Władysława Łokietka i na końcu galerii Kazimierza Jagiellończyka. Między nich wciśnięto dwu Niemców: Brandenburczyka Waldemara, którego oddziały spustoszyły i ograbiły w 1308 r. część Pomorza Gdańskiego, oraz Krzyżaka Winricha von Kniprode. Cały zespół malowideł portretowych o miernej wartości artystycznej jest dziełem nieznanego mistrza, powstałym po odbudowie kościoła spalonego przez gdańszczan w 1577 r. Na portretach umieszczono zamówione w 1613 r. nowe podobizny tych samych postaci, wykonane przez warsztat wybitnego malarza pomorskiego Hermana Hana, dołączając nadto portrety Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Tylko ten ostatni portret jest dziełem malowanym z natury, zapewne w czasie wizyt króla w klasztorze oliwskim. Drugi zespół portretów zdjęto w 1956 r. i zawieszono w obejściu. Pamięć fundatorów klasztoru czci jeszcze tablica w południowej części obejścia, ukazująca księcia Sambora I, wprowadzającego mnichów cysterskich do świątyni. Tutaj także znajduje się grobowiec książąt pomorskich z 1615 r. z napisem łacińskim: Grobowiec przesławnych władców i książąt Pomorza, fundatorów tej świątyni. Dodać trzeba, iż grobowiec ten, podobnie jak poprzedni metalowy, mieścił się w prezbiterium, skąd usunął go w 1910 r. ks. F. Schóter, proboszcz oliwski, zajadły wróg Polaków. Najbogaciej, bo kilkunastu ołtarzami marmurowymi, bardzo licznymi obrazami, portalami, kartuszami herbowymi i innymi dziełami reprezentowana jest w kościele oliwskim sztuka baroku. Nie najcenniejszym, ale najbardziej reprezentatywnym dla tego stylu dziełem jest monumentalna kompozycja ołtarza głównego z półkolistą kolumnadą, stanowiącą oprawę retabulum z głównym obrazem i dźwigającą górną konstrukcję, z wyobrażeniem nieba. Widać tam postaci ze Starego i Nowego Testamentu, oraz grupy aniołków pośród obłoków i w głębi kolorowy witraż ze św. Trójcą, patronującą kościołowi. Wykonała go w 1948 r. Zofia Baudouinde Courtenay. Niezbyt liczny, lecz doborowy artystycznie jest zespół dzieł z okresu rokoka. Powstały one za rządów ostatniego polskiego opata oliwskiego, którym był Jacek Rybiński, ostatni również mecenas i fundator dzieł sztuki w klasztorze cystersów w Oliwie. O nim to mówiono, że Olivam feliciter gubernavit (= szczęśliwie rządził Oliwą) i doprowadził opactwo do rozkwitu. Za jego rządów wyposażone zostały z niezwykłą starannością i smakiem kaplice: Chrzcielna w północnej nawie i św. Krzyża (Opacka) w ambicie. Jacek Rybiński ufundował też słynne organy, zbudowane w latach 1763-88 r. przez Jana Wulfa, cystersa, i prześliczną późnobaroko-wą ambonę, zdobną misternymi rokokowymi kompozycjami plastycznymi. Wykonali ją najprawdopodobniej miejscowi, parający się snycerstwem zakonnicy, m.in. zapewne Alanus i Gross, których podpisy znaleziono na budowanych współcześnie organach. Powstanie jej można datować na koniec lat sześćdziesiątych XVIII w. Ambonę zbudowano z lipowego drzewa i pokryto matową czernią, a płaskorzeźby i ornamenty oraz figury naturalnym zlotem w postaci listków, utrwalonym klejem złotniczym. Od strony południowej przytyka do katedry b. klasztor cystersów, budowany tak jak kościół od XIII w., rozbudowywany w XIV w. i po pożarze w 1350 r., a następnie w XVI i XVII stuleciu. Rozebrano go częściowo za czasów pruskich, a zaadaptowano w latach 1957-58 na siedzibę Seminarium Biskupiego. Na potrzeby tej uczelni przedłużono w latach 1975-78 r. wschodnie skrzydło gmachu, wprowadzając do historycznej bryły całkowicie nowy element. Do najstarszych, bo Xlll-wiecznych pomieszczeń należy zakrystia i kapitularz (pierwotnie refektarz), zasklepione prawdopodobnie również w XIII w. Znajdują się one we wschodnim skrzydle klasztoru, leżącym na przedłużeniu transeptu. W dalszej części tego skrzydła występuje jeszcze kilka małych pomieszczeń, zasklepionych krzyżowo. Na piętrze mieściły się sypialnie zakonników, z wejściem od kościoła. W południowym skrzydle klasztornym mieści się Wielki Refektarz konwentu, zbudowany w średniowieczu. Jego piękne renesansowe sklepienie skonstruował w 1594 r. murator gdański Bartłomiej Piper. Wsporniki sklepień na ścianach przyozdobione są herbami fundatorów sklepiania. Jeden z nich, znajdujący się pośrodku wschodniej ściany opatrzono wyobrażeniem orła polskiego. Główną ozdobą refektarza jest barwny fryz portretowy, ukazujący przeważnie wyimaginowane podobizny 50 opatów oliwskich. Pod każdym portretem widnieje podpis opata, data objęcia władzy i data zgonu. Nie są to - jak się na ogół mniema -wszyscy opaci, brak jestm.in. podobiznyj. Rybińskiego (zm. 1782 r.). Najbardziej interesującym pomieszczeniem w zachodnim skrzydle klasztornym jest Sala Pokoju, pamiętna podpisaniem w niej 3 V 1660 r. traktatu, kończącego tragiczny dla Polski okres wojen szwedzkich. Zachował się ciężki renesansowy stół, na którym przedstawiciele Polski i Szwecji złożyli podpisy na dokumencie ugody. Na jednej ze ścian widnieje malowidło z inskrypcją, zawierającą pochwałę dla Oliwy, która stała się lekarstwem dla cierpiącej Ojczyzny. Doniosłe dla Polski i dla całej północnej Europy wydarzenie z 1660 r. przypomina także marmurowa tablica z łacińskim napisem, umieszczona w północnym krużganku, przy wejściu do kościoła. W Sali Pokoju i sąsiednim pomieszczeniu otwarto w ostatnich latach niewielkie, lecz niezwykle interesujące Muzeum Diecezjalne z wystawą dzieł pomorskiej sztuki sakralnej, pochodzących z XIV-XVIII w. Wzdłuż kościoła i trzech skrzydeł klasztornych biegnie czworoboczny krużganek z XIV w., z gotyckimi sklepieniami krzyżowymi. Znajdują się w nim portale z XV, XVI i XVII w., prowadzące do pomieszczeń klasztornych i kościoła, a nadto liczne obrazy, wtym w północnej nawie Ukrzyżowanie z 1593 r" pędzla W. Sporera. Z południowego krużganku otwiera się wejście do gotyckiego lawatorium (umywalni), mającego wygląd kaplicy. Krata w wejściu pochodzi z około 1600 r. Z dawnych zabudowań opactwa zachowały się prócz kościoła i klasztoru: spichrz klasztorny z XV w. (obecnie dom parafialny), Szafarnia z XV i XVIII w., (obecnie siedziba Kurii Biskupiej), spichrz opacki i d. stajnia z XVIII w. (obecnie składnica konserwatorska) oraz siedziba opatów z XV i XVIII w., (obecnie muzeum i Instytut Wodny PAN ("Pałac Opacki"). Do opactwa należał od średniowiecza rozległy park, dzisiejszy park im. Adama Mickiewicza w Oliwie (patrz "Park oliwski").

wczasy, opactwo, Oliwa, Gdańsk, klasztor, zabytki, atrakcje